Plug In #43. Foto Peter Cox
Plug In #43. Foto Peter Cox
Plug In #43. Foto Peter Cox
Plug In #43. Foto Peter Cox
Plug In #43. Foto Peter Cox
Plug In #43. Foto Peter Cox

tentoonstelling

Locatie: Van Abbemuseum

René Daniëls. Luik en sluiter

Plug In #43

Kunstenaar: René Daniëls

Conservator: Dominic van den Boogerd

‘Luik en sluiter’ brengt enkele schilderijen en tekeningen van René Daniëls bijeen uit de jaren 1985-1987, waarvan de meeste niet eerder zijn getoond.

Veel werken in deze tentoonstelling hebben de tentoonstelling zelf tot onderwerp. Terugkerend motief is een perspectivisch weergegeven zaaltje met drie wanden waarop schilderijen hangen, maar er duiken ook vensterluiken, televisieschermen en een diafragma op. Daniëls verkent het geheimzinnige grensgebied tussen beeld en idee. Waar het in de kunst om gaat, zei hij, is wat zich in het hoofd afspeelt, “de donkere kamer van de schilderkunst”. ‘Memoires van een vergeetal’ (1986) lijkt de onvolkomenheid van het geheugen te representeren, de ontoereikendheid van de herinnering om precies weer te geven wat het oog heeft gezien. De witte vlakjes zouden de schilderijen kunnen zijn, de gele hun nabeelden, de indrukken die zij achterlieten. De twee vallen niet samen. Er zitten kieren tussen wat er te zien is en wat wij denken gezien te hebben.

In ‘Floor for a painting’ (ca. 1987) zwermen de expositiezaaltjes als zwarte vlinderdasjes uit in alle richtingen. De titel knipoogt naar ‘Muur voor een schilderij, vloer voor een sculptuur’, een expositie in 1987 in De Appel waar Daniëls aan deel nam. Het architectenduo Paul en Hilde Robbrecht had de expositieruimte met enkele rudimentaire ingrepen toegesneden op het thema van de tentoonstelling: de architectonische voorwaarden voor een ideale presentatie van schilderijen en sculpturen. In de jaren tachtig, toen spectaculaire museumgebouwen als paddestoelen uit de grond schoten, was de verhouding tussen kunst en architectuur een controversieel onderwerp. Daniëls gaat het echter niet om muren of vloeren maar om de tentoonstelling als medium op zich. In het pendant van dit werk, ‘Zonder titel’ (ca. 1987), zijn de zaaltjes weg geschilderd onder een laagje wit, waardoor ze bijna volledig opgaan in de achtergrond. Iets schilderen betekent dat iets wat eerder is geschilderd, wordt afgedekt. Daniëls wijst op de samenhang tussen visualiseren en versluieren. Elke onthulling van een geheim dient de verhulling van een ander geheim.

‘De Donkere Kamer’ (1986) verenigt tegengestelden als binnen en buiten, voorgrond en achtergrond, dag en nacht. De titel kan betrekking hebben op de donkere kamer van de fotograaf, maar ook op de camera obscura. Al eeuwen is bekend dat wanneer licht door een kleine opening binnendringt in een donkere ruimte, een omgekeerd beeld van de buitenwereld op de wand tegenover de opening verschijnt. In de zeventiende eeuw werd de cabine gebruikt door kunstenaars die een waarheidsgetrouw beeld van de werkelijkheid wilden vastleggen door de geprojecteerde lichtbeelden over te trekken. In ‘De Donkere Kamer’ zou je de kruisende diagonalen op de oud-Hollandse vensterluiken kunnen zien als een schema van de werking van de lens die het beeld ‘omkeert’. In de tekening ‘Zonder titel’ (1986) is het snijpunt het gaatje waardoor een lichtbeeld op de wand wordt geprojecteerd.

In een fotocamera wordt de lens geopend en gesloten met de sluiter en wordt de hoeveelheid lichtinval gereguleerd met het diafragma. Het diafragma is de iris van de camera. Het bestaat uit een aantal over elkaar heen schuivende lamellen die een bijna ronde opening vormen. Als een sterk overbelicht deel van de foto de vorm heeft van een ster is dat vaak het gevolg van weerspiegeling op de randen van de lamellen. We zijn zo gewend geraakt aan deze illusie dat het effect in digitale foto’s kunstmatig wordt aangebracht om het beeld echter te laten lijken.

Een gesloten diafragma is te zien in een tekening waarin het onderschrift ‘Kodak Retina’ een verband suggereert tussen de cameralens en het netvlies. In twee tekeningen uit 1986 vormen de lamellen van het diafragma een zwarte ster. In andere tekeningen en gouaches herkennen we het radiale motief op de schilderijen in de tentoonstelling. Het illustreert hoezeer Daniëls’ gereduceerde beeldtaal is gebaseerd op een fijnmazig netwerk van onderlinge verwijzingen.

Een andere interface is het televisiescherm. In een tekening met de notities ‘ziek / vrij / cameraploeg’ verschijnt een schilderijententoonstelling op de beeldbuis. De kunstexpositie en het televisieprogramma zijn zeer verschillende presentatievormen die elk gehoorzamen aan eigen wetten. In een tekening uit 1986 plaatst Daniëls een televisietoestel in een expositiezaal en lijken de schilderijen aan de muur gezichten van het publiek. Het massamedium waar iedereen een mening over heeft, wordt hier geplaatst tegenover de reflectie op schilderkunst. “Wat al te vaak wordt vergeten,” schreef de kunstenaar, “is het nadenken over schilderkunst, al dan niet gekoppeld aan voorgangers. Dat is de toekomst van het museum. Dat is iets anders dan de toekomst van de tv.”

Het lichtgat in de camera obscura, het luik voor het venster, het netvlies van het oog, het diafragma van de camera – alle bevinden zich tussen datgene wat wij bekijken (de buitenwereld) en het beeld dat wij ons daarvan in gedachten vormen (de binnenwereld). Juist dit grensgebied is Daniëls’ werkterrein. Is het schilderij een weergave van wat wij zien? Of weerspiegelt het wat wij denken? Daniëls’ speelse, intelligente en raadselachtige reflecties op de aard van de schilderkunst zijn nog steeds verfrissend actueel.

Dominic van den Boogerd

Hersenonderzoek heeft aangetoond dat herinneringen nooit volledig verdwijnen. Een herinnering kan onbereikbaar worden wanneer ze los komt te staan van zenuwverbindingen, als een eilandje, maar kan weer worden opgehaald wanneer ze in nieuwe schakelingen wordt opgenome

Mede mogelijk gemaakt door

Mondriaan Stichting Mondriaan Stichting

René Daniëls. Luik en sluiter - Plug In #43 is onderdeel van: Plug In

Van Abbemuseum
Bilderdijklaan 10
5611 NH Eindhoven
Nederland
T: +31 40 238 1000
info@vanabbemuseum.nl


Disclaimer & Colofon

Openingstijden: di t/m zo van 11:00 tot 17:00 uur
Iedere eerste donderdagavond van de maand tot 21:00 uur geopend.
Vanaf 17:00 uur is het museum dan gratis te bezoeken.

 

 

Het Van Abbemuseum wordt onder andere ondersteund door: