Plug In #9. Foto Peter Cox
Plug In #9. Foto Peter Cox

tentoonstelling

Locatie: Van Abbemuseum

Ian Hamilton Finlay

Plug In #09

Kunstenaar: Ian Hamilton Finlay

In de tuin voor de ingang van het Van Abbemuseum liggen, half verscholen tussen de planten, stukken zandsteen met daarin gebeiteld de tekst DE HUIDIGE ORDE IS DE WANORDE VAN DE TOEKOMST SAINTJUST. Dit werk bevat een aantal elementen die telkens terugkeren in het oeuvre van Ian Hamilton Finlay (1925-2006).

Op de eerste plaats het gebruik van tekst. Ten tweede een verwijzing naar gebeurtenissen in de geschiedenis, in dit geval de Franse Revolutie, door het gebruik van de naam Saint-Just. Ten derde het plaatsen van objecten in de open lucht in een natuurlijke omgeving. In Plug in #09 wordt een overzicht getoond van prenten en boekjes, uitgegeven door Finlays eigen Wild Hawthorn Press. Ook hierin treden de bovengenoemde elementen naar voren evenals een ander belangrijk motief: het schip.

Finlays werk bestaat voor een groot deel uit ‘woordbeelden’ en ‘gedicht-objecten’, combinaties van tekst en beeld. De teksten kunnen poëtisch of informatief zijn, uit één of meer woorden of uit enkele zinnen bestaan. De woorden staan nooit op zichzelf, maar worden versterkt, afgezwakt of tegengesproken door de manier waarop ze zijn vormgegeven. Bij de prenten

en boekjes bepalen typografische elementen als de bladindeling, de lettersoort en -grootte en het gebruik van kleur in belangrijke mate hoe de tekst overkomt. Bij de objecten zijn de materiaalkeuze en de plaatsing in de omgeving van wezenlijk belang.

Finlay refereert regelmatig aan historische gebeurtenissen als de Franse Revolutie of de Tweede Wereldoorlog. Wat hem daarin fascineert is het samengaan van idealisme en geweld als twee kanten van dezelfde medaille. Finlay maakte een medaille met aan de ene kant het woord ‘virtue’ en de afbeelding van twee Griekse zuilen, verbonden door een voetstuk en een architraaf. Aan de andere kant staat het woord ‘terror’ en de afbeelding van een guillotine. De beelden lijken veel op elkaar, maar symboliseren elkaars tegendeel. Via zuilen, tempels en in steen gebeitelde teksten verwijst Finlay naar antieke cultuur, die hij beschouwt als de belichaming van de hoogste waarden en idealen. De Franse Revolutie, die uit idealisme begonnen is, ontaardt in terreur wanneer Robespierre de macht in handen neemt. Saint-Just is een belangrijke jakobijnse ideoloog die probeert een praktische oplossing te vinden voor sociale vraagstukken. Samen met Robespierre, van wie hij een aanhanger is, sterft hij uiteindelijk onder de guillotine. Via de afbeeldingen van vliegdekschepen, bommenwerpers, camouflage patronen en nazisymbolen refereert Finlay aan de Tweede Wereldoorlog. Zijn werk wordt daardoor soms met argwaan bekeken, maar Finlay verheerlijkt oorlog hiermee niet. Hij wil eerder waarschuwen voor het gevaar dat schuilt in ideologieën.

Op veel van Finlays prenten komen schepen voor of verwijzingen daarnaar door woorden als “sea” of “sail”. Finlay bracht zijn vroege jeugd door op de Bahama’s, waar zijn vader geld verdiende met het smokkelen van alcohol op zee. Finlay raakt dus al vroeg vertrouwd met de scheepvaart en de zee en ervaart zowel de positieve als de negatieve kanten ervan. Enerzijds is de zee een bron van inkomsten, vooral via visserij, en geeft het varen een gevoel van eenheid met de natuur. Anderzijds vormt de natuur juist een voortdurend gevaar dat met name zeilschepen bedreigt. Op Finlays prenten wordt vooral de vredige kant van het zeilen en de visserij belicht. De boten worden op rustig water, aan land, of zonder omgeving afgebeeld. Ook teksten als ‘Evening will come they will sew the blue sail’ roepen een vredige atmosfeer op. Naast vissersboten is er het motief van oorlogsschepen. Ze komen voor op prenten of vinden als object een plaats in Finlays tuin ‘Little Sparta’. Plastic speelgoedmodellen of op kleine schaal nagemaakte metalen of stenen exemplaren doen dienst als water- of voerbakje voor vogels. Ook in deze objecten worden begrippen als vredigheid, toewijding en hart voor de natuur geplaatst tegenover agressie.

Op 6-jarige leeftijd gaat Finlay naar een internaat in Glasgow. Met korte onderbrekingen, woont hij sindsdien in Schotland. Als kunstenaar is hij autodidact. Later vestigt hij zich in de omgeving van Edinburgh. Hij werkt onder meer als schapenhoeder. In 1966 begint hij in Stonypath, ongeveer 40 km ten zuidwesten van Edinburgh met de aanleg van een 'filosofische' tuin. Deze noemt hij later 'Little Sparta’. De tuin bevat naast planten en vijvers door Finlay bedachte objecten, waarvan vele voorzien zijn van tekst. Alle elementen in de tuin hebben een specifieke, vaak symbolische betekenis binnen het geheel. De objecten zijn soms prominent, soms slechts terloops aanwezig. Ze variëren van de bovengenoemde bakjes voor vogels tot een tempel voor Apollo, van plastic schildpadschilden met het opschrift ‘Pantzer’ tot de engelstalige variant van het werk vóór het Van Abbemuseum, van half overwoekerde object-gedichten tot een glimmend portret van Saint-Just. In ‘Little Sparta’ komen alle motieven van Finlay samen. Ze lijken misschien tegenstrijdig, maar Finlay legt juist het paradoxale in zowel de natuur als de geciviliseerde mensheid bloot. De natuur is niet alleen vredig en goed; ze kan ook meedogenloos zijn. En de mensheid streeft zijn idealisme voorbij, wanneer doctrines met harde hand worden afgedwongen. Terreur en deugd zijn even natuurlijk. In ‘Little Sparta’ worden deze paradoxen op poëtische wijze verbeeld. Finlay beschouwt zijn tuin als toevluchtsoord, als plek voor bezinning. Maar tegelijkertijd is het, juist door die bezinning, een aanval op de buitenwereld.

 

Mede mogelijk gemaakt door

Mondriaan Stichting Mondriaan Stichting

Ian Hamilton Finlay - Plug In #09 is onderdeel van: Plug In

Van Abbemuseum
Bilderdijklaan 10
5611 NH Eindhoven
Nederland
T: +31 40 238 1000
info@vanabbemuseum.nl


Disclaimer & Colofon

Openingstijden: di t/m zo van 11:00 tot 17:00 uur
Iedere eerste donderdagavond van de maand tot 21:00 uur geopend.
Vanaf 17:00 uur is het museum dan gratis te bezoeken.

 

 

Het Van Abbemuseum wordt onder andere ondersteund door: