tentoonstelling

Locatie: Van Abbemuseum

René Daniëls

Plug In #15

Kunstenaar: René Daniëls

De kunstenaar René Daniëls en het Van Abbemuseum hebben al vele jaren een bijzondere band. Daniëls werd in 1950 in Eindhoven geboren en had in 1978 zijn eerste eenmanstentoonstelling in het Van Abbe.

In 1986 volgde een overzicht van zijn werk uit de jaren 1976-1986. De grote tentoonstelling die het museum in 1998 aan zijn oeuvre wijdde, was helaas een retrospectief in de letterlijke zin van het woord. In december 1987 werd Daniëls getroffen door een hersenbloeding, die een einde maakte aan zijn schilderscarrière en een oeuvre afkapte dat nog even actueel en intrigerend is als twintig jaar geleden.

 

Naast de werken die het Van Abbe van Daniëls heeft aangekocht, beheert het museum op verzoek van de Stichting René Daniëls ook diens archief, honderden tekeningen en de ruim negentig schilderijen die zich eind 1987 in meer of mindere staat van voltooiing in het atelier bevonden. Daaraan is onlangs nog een serie tekeningen uit midden jaren ’80 toegevoegd, gemaakt om op ware grootte in boekvorm te worden gepubliceerd. Het project werd voortijdig afgebroken en ook de Stichting Eén op Eén die het kunstenaarsboek zou uitbrengen, hield op te bestaan. Op initiatief van Galerie Paul Andriesse en de Stichting René Daniëls zijn de tekeningen alsnog in facsimile uitgegeven. Ter gelegenheid van deze publicatie is de serie hier voor het eerst tentoongesteld, samen met enkele schilderijen en een aantal aan deze doeken gerelateerde studies op papier.

 

Daniëls heeft voor de serie ‘Onvermijdelijke aantekeningen’ gebruik gemaakt van zwart papier en witte inkt. Met behulp van enkele contourlijnen doemt de voorstelling op uit de diepte van het zwarte vlak. Soms ook is een tekening opgebouwd uit haastige arceringen, die de ruimtelijke werking juist terugdringen. Voor wie vertrouwd is met zijn werk bieden de tekeningen talrijke herkenningspunten. Net als in de jaren ’80 ontstane reeks ‘Lentebloesem’ refereert Daniëls veelvuldig aan zijn eigen oeuvre. In deze schilderijen worden de werken gerepresenteerd door hun poëtische titels, die zich als bloesem aan de zich vertakkende lijnen hechten. In de tekeningen varieert Daniëls op thema’s en motieven en laat hij schilderijen uit voorgaande jaren ‘de revue passeren’, zoals de titel van een van zijn werken uit 1982 luidt.

 

Daniëls was zich er sterk van bewust dat een kunstwerk niet een opzichzelfstaande entiteit is. Het ontleent zijn betekenis niet alleen aan de plek binnen het eigen oeuvre, maar functioneert ook in een veel bredere context. In een in 1983 gehouden interview met Anna Tilroe zegt Daniëls : “Er heerst een ziekte die typisch is voor deze tijd: de bemoeienis van kunsthistorici met kunst. Ze lijken alleen maar te zoeken naar bevestiging van hún ideeën over kunst. Het gevolg is dat er veel te eenduidig wordt geïnterpreteerd om zo snel mogelijk een stempel te drukken. (…) Ik denk dat de commercie de kunst voor een groot deel heeft doodgemaakt. Want wat zie je nu? Iemand heeft een vondstje en daar wordt dan op ingehaakt, dat wordt geëxploiteerd. Ook door de kunstenaars zelf.”

 

Vaak bevatten zijn doeken openlijke of verborgen verwijzingen naar het functioneren van de kunstwereld en de daar heersende behoefte om het kunstwerk te annexeren. Belangrijker nog dan die boodschap is de artistieke mentaliteit waarmee Daniëls de inkapseling van zijn eigen werk heeft bestreden. Het vermogen om steeds nieuwe betekenissen te genereren was in zijn ogen een van de meest wezenlijke kenmerken van kunst. Beducht voor de teloorgang hiervan maakte hij meerduidigheid tot een van de meest karakteristieke elementen van zijn kunst.

 

Het hier getoonde schilderij ‘Memoires van een vergeetal’ geeft daaraan overtuigend vorm. Het is een van de in 1985-86 ontstane schilderijen waarin de tentoonstellingsruimte zelf het onderwerp is geworden. De expositiezaal wordt aangeduid door een rechthoek met aan weerszijden een op zijn kant gezet trapezium. Monochrome vlakken suggereren de kunstwerken aan de wand, publiek ontbreekt. Binnen die summiere enscenering laveert Daniëls tussen abstractie en figuratie en speelt hij de illusie van ruimte uit tegen de bevestiging van het platte vlak. Zo laat de vorm van de driedimensionale toonzaal zich met evenveel recht lezen als een vlinderstrik, met alle bijbetekenissen van dien. En ook kun je je afvragen of de witte vlakken in ‘Memoires van een vergeetal’ aanduidingen zijn van schilderijen of juist een opening bieden naar de ruimte er achter. Het meest intrigerend is de aanwezigheid van enkele gele vlakken, die interfereren met de wetten van het perspectief en zich parallel aan het beeldvlak lijken te bevinden.

 

Ook in de, aan de serie ‘Mooie tentoonstellingen’ gerelateerde studies slaagt Daniëls erin om ons eenzelfde gegeven telkens anders te laten ervaren. Door beeldrijm nemen de schilderijtjes op de wanden de gedaante aan van ramen, deuren en piano’s. Een motief laat zich niet alleen interpreteren als sleutelgat maar ook als pion en op een van de tekeningen is de pion de voet geworden van een weegschaal die de schilderijen ter linker- en ter rechterzijde in balans houdt. Met een knipoog naar Manets schilderij van een Spaanse schone staat rechtsonder op het blad Lola de Valence – Lola de Balance geschreven. Op een aquarel uit 1985 is de tentoonstellingsruimte voorzien van een potkacheltje en roept zo de herinnering op aan de galerie van Helen van der Mey, waar Daniëls in 1978 voor het eerst exposeerde. Deze tastbare uitbeelding vindt zijn pendant in een collage uit 1987, waarop het motief zich heeft verveelvoudigd rond een vorm die nog het meest weg heeft van een hoge hoed.

 

Daniëls had bewondering voor kunstenaars als Duchamp, Broodthaers en Picabia, die niet uit waren op een persoonlijke stijl maar op een onafhankelijke artistieke visie. Over laatstgenoemde heeft Daniëls eens gezegd: “Die man had een vrijheid, een speelsheid en een levendigheid die je zelden aantreft.”, een karakterisering die niet alleen opgaat voor Picabia maar minstens evenzeer voor Daniëls zelf.

 

Mede mogelijk gemaakt door

Mondriaan Stichting Mondriaan Stichting

René Daniëls - Plug In #15 is onderdeel van: Plug In

René Daniëls bestaat uit:

Van Abbemuseum
Bilderdijklaan 10
5611 NH Eindhoven
Nederland
T: +31 40 238 1000
info@vanabbemuseum.nl


Disclaimer & Colofon

Openingstijden: di t/m zo van 11:00 tot 17:00 uur
Iedere eerste donderdagavond van de maand tot 21:00 uur geopend.
Vanaf 17:00 uur is het museum dan gratis te bezoeken.

 

 

Het Van Abbemuseum wordt onder andere ondersteund door: