tentoonstelling

Locatie: Van Abbemuseum

René Daniëls. De terugkeer van de performance

Plug In #31

Kunstenaar: René Daniëls

‘De terugkeer van de performance’ is de titel van een schilderij van René Daniëls uit 1987. Het is een schilderij waarop een ruimte is te zien die zich laat interpreteren als een tentoonstellingsruimte. Niet alleen op de wanden van de muren hangen schilderijen; het lijkt ook alsof de schilderijen van de wanden de ruimte in zijn gelopen en zelfs zo licht zijn geworden dat ze zijn gaan zweven in de lucht.

Niet alleen op de wanden van de muren hangen schilderijen; het lijkt ook alsof de schilderijen van de wanden de ruimte in zijn gelopen en zelfs zo licht zijn geworden dat ze zijn gaan zweven in de lucht. De schilderijen in de ruimte laten zich ook lezen als piano’s, een interpretatie die wordt versterkt door de standaard die midden in de ruimte staat en waarop niet één maar een hele tros microfoons is geklemd. Het lijkt alsof van bovenaf een spotlight op die microfoon gericht staat en een ronde lichtvlek maakt op de vloer. Deze witte lichtvlek lijkt tezamen met de zwarte voet van de microfoon een langspeelplaat te vormen. De muren achterin sluiten niet aan, maar laten een opening waar nog net een figuur zichtbaar is. Een figuur die op het punt lijkt te staan op te komen. Of verdwijnt hij net tussen de coulissen? Omdat een groot deel van het beeldvlak van het schilderij is ingeruimd voor de voorgrond van de ruimte, de muren achterin niet aansluiten en een plafond afwezig is, kantelt in het kijken de voorstelling van een tentoonstellingsruimte met schilderijen aan de muur om naar een theaterruimte, of ruimer, een podium met een decor.

Verwijst René Daniëls met deze titel naar het feit dat zijn schilderijen actief de beschouwer betrekken bij het tot stand brengen van betekenis? Dat de betekenis van de motieven die hij in zijn schilderijen opvoert niet vaststaat maar een realisatie veronderstellen en dus keer op keer kunnen worden ‘uitgevoerd’ volgens steeds andere interpretaties en zienswijzen?

‘De terugkeer van de performance’ zou ook kunnen verwijzen naar het ‘stardom’ dat een kernmerkend fenomeen was voor de kunst van de jaren tachtig. Na de periode van de jaren zestig en zeventig waarin onderzoek en experiment de kunstpraktijk domineerde en de klassieke disciplines werden gedeconstrueerd, was in de jaren tachtig opnieuw de schilderkunst booming. De kunstenaar had niet langer met slechts een klein groepje connaisseurs te maken die het werk bemiddelde, de kunstenaar beschermde en hem in staat stelde zich in de beslotenheid van zijn atelier te concentreren op zijn werk; er werd iets van hem ‘verwacht’. De carrière van René Daniëls, die gekenmerkt wordt door een vroege erkenning van zijn talent en een veelvuldige vertegenwoordiging van zijn werk op grote, internationale tentoonstellingen, valt samen met die ontwikkeling in de jaren tachtig. Een ontwikkeling die de kunstwereld definitief heeft veranderd van een private/particuliere tot een publieke/maatschappelijke zaak.. De kunstenaar is niet langer iemand die in afzondering iets maakt; van hem wordt daarenboven verwacht dat hij ‘performt’

De huidige plug in met werk van René Daniëls wil de aandacht vestigen op de rol van de kunstenaar als performer. Daartoe wordt het schilderij ‘Het Huis’ (1986) gepresenteerd dat in de basis vrijwel exact het schilderij ‘De terugkeer van de performance’ weerspiegelt. In dit schilderij echter, heeft René Daniëls zijn principe van het snoeppapiertje toegepast: de voorstelling wordt overlapt door een transparante witte laag alsof je door een vloeipapier, een bril of (theater?) kleurenfilter kijkt. Deze waas geeft het tafereel op de achtergrond diepte, geeft het zijn eigen ruimte als het ware terug. Bovenop die waas zweven Daniëls’ beroemde vlinderdasmotieven: schematisch weergegeven wandstructuren van (de tentoonstellings)ruimte. Door hun grafische uitvoering lijken zij zich bijna als woorden aan het schilderij vast te zuigen. Ze lijken te zeggen: “ik zal u nog eens een ander verhaal vertellen!”.

‘Het Huis’ wordt gepresenteerd in samenhang met werk van andere kunstenaars uit de collectie. Kunstenaars die eveneens reflecteren op de rol van de kunstenaar als ‘performer’. Dan Graham problematiseert, en intensiveert in ‘Performer/Audience/Mirror’ (1977) de relatie tussen de kunstenaar (performer) en zijn publiek. Dan Graham beschrijft die relatie als volgt: “Door het gebruik van een spiegel kan het publiek zichzelf onmiddellijk waarnemen als publiek lichaam (als een eenheid), zijn definitie compenserend door de performer. Dit geeft het een kracht binnen de performance die gelijk is aan die van de performer.”

Charley Toorop presenteert in ‘Zelfportret met wintertakken’ (1944-45) een indringend portret van zichzelf. Toorop’s schilderkunstige benadering verraadt, zoals bij Daniëls, een interesse in theater en film. Haar gezicht is uitgelicht alsof er een spotlight op gericht staat; de extreme kadrering van het gezicht doet denken aan het inzoomen van een lens. Het gezicht wordt onontkoombaar aan de blikken van de toeschouwer blootgesteld die zonder enige afleiding, rechtstreeks gedirigeerd worden naar die ene voorstelling die zich sec concentreert op het gezicht van de schilder. In dit schilderij wordt een gezicht ‘theatraal’ uitvergroot, als het ware ‘weggeduwt’ en tot een symbolisch gezicht-gezicht gemaakt.

Op tafel liggen een aantal aantekeningen die de neerslag vormen van René Daniëls’ gedachten ten aanzien van de kunstenaar als performer. En van zoveel meer gedachten waarmee die notie verband houdt. “Over de veranderende betekenissen van enkele gegevenheden. Ik bedoel dan bij voorkeur de niet aan de oppervlakte liggende verschijningsvormen. Daarin ligt voor mij het belang van het amuseren: het ontdoen van de kledingstukken van de muze. Een van de andere preoccupaties behelst het vlies. Voorwerpen en begrippen verschijnen tweemaal, eenmaal als werkelijkheid, later als idee voor werk. Eggs en verse eggs. Het vlies bevindt zich daartussen (en heeft de samenstelling van spreeksel). En daar gaan deze werken over.”

Mede mogelijk gemaakt door

Mondriaan Stichting Mondriaan Stichting

René Daniëls. De terugkeer van de performance - Plug In #31 is onderdeel van: Plug In

Van Abbemuseum
Bilderdijklaan 10
5611 NH Eindhoven
Nederland
T: +31 40 238 1000
info@vanabbemuseum.nl


Disclaimer & Colofon

Openingstijden: di t/m zo van 11:00 tot 17:00 uur
Iedere eerste donderdagavond van de maand tot 21:00 uur geopend.
Vanaf 17:00 uur is het museum dan gratis te bezoeken.

 

 

Het Van Abbemuseum wordt onder andere ondersteund door: