In de Salon: Harrie van Helmond en cultureel erfgoed en Eindhoven
Vrienden Van Abbemuseum

In de Salon: Harrie van Helmond en cultureel erfgoed en Eindhoven

27/10/2020

Architect Harrie van Helmond van de Stichting Bescherming Wederopbouwerfgoed Eindhoven toont in zijn lezing voor de Vrienden de manier waarop in diverse Europese landen -vanuit die gezamenlijk gedragen opgave, de wederopbouwarchitectuur vorm kreeg. Hij besteedde daarbij speciale aandacht aan de wederopbouw in Nederland en vooral in Eindhoven.

De Tweede Wereldoorlog sloeg diepe wonden. Europa ontwaakte uit een nachtmerrie die miljoenen mensenlevens kostte en leidde tot immense vernietiging van gebouwen en infrastructuur. In veel landen werd, in een tijd van schaarste en ontbering, vanuit een gezamenlijke inspanning aan een nieuwe toekomst gewerkt.

Men mag Eindhoven na de Tweede wereldoorlog beschouwen als een wederopbouwstad. De inspanningen na deze desastreuze tijd resulteerden in een verhoogde energie om in veel naoorlogse wijken een weloverwogen stedenbouw te ontwerpen waarin kwaliteit vooropstond en waardoor een nieuwe en aangenaam leefklimaat kan ontstaan. Vooral het centrum van Eindhoven had veel te lijden gehad in de periode '40 - '45. De Demer, het spoor en het station zijn grotendeels verwoest. Naast een grote woningnood verkeert ook de industrie in een slechte staat. In 1947 is er een tekort aan ongeveer 6000 woningen. Het Eindhovens Dagblad maakte in september 1947 hiervan melding en constateerde dat Eindhoven die stad in Nederland is met het grootste woningtekort. Het wederopbouwplan is ambitieus. Vooralsnog nieuwbouw gestart kon worden moesten eerst nog 900 woningen gesloopt worden. Pas daarna kon de herbouw van het centrum en station een aanvang nemen. In de plannen stond dat het centrum bedoeld is voor stedelijke functies. Dat betekent dat voorrang gegeven werd aan de bouw van een nieuw winkelareaal, een stadhuis, ziekenhuis en kantoren. Woningbouw werd gesitueerd in de buitenwijken. Door het ontbreken van een goedgekeurd Algemeen Uitbreidingsplan kon men echter slechts bouwen op locaties die voor de oorlog waren goedgekeurd. Bijvoorbeeld de wijken Limbeek / De hapert, Bennekel, Tongerse Akkers en Kronenhoef konden hiervan profiteren. Daarnaast werd de bouwactiviteit gehinderd door het tekort aan bouwmaterialen en bouwvakkers. Bouwmaterialen, het bouwvolume voor de infrastructuur, de industrie en de financiën werden daarnaast tevens door de overheid verdeeld, wat beperkingen opleverden.

In 1953 kreeg Eindhoven pas de gelegenheid om nieuwe wijken te ontwerpen. J. Kuiper, de stadsplanoloog uit Rotterdam, ging er van uit dat Eindhoven zou uitgroeien tot een stad van 250.000 inwoners, een bevolkingsaantal dat in het jaar 2000 gehaald zou moeten worden. De stad verandert dan volgens hem van een 'spin naar bloem'. Dat betekende dat de ruimte tussen de uitvalswegen beschikbaar gemaakt zou worden voor woningbouw, waardoor de stadplattegrond een compacter uiterlijk zou krijgen en niet meer zoals voorheen een verzameling losse kernen zou vertonen.

Momenteel worden we geconfronteerd met grote en nijpende uitdagingen. Klimaatverandering met zeer ernstige gevolgen voor de komende generaties, doorgaande sterke bevolkingsgroei, pandemieën, uitdijende steden en falende overheden. Het initiatief om tegemoet te komen aan voornoemde uitdagingen is het ontwerp van de Trudo bostoren in Strijp-S van de architect Stefan Boeri die hiermee een oplossing wil bieden voor verbetering van het leefklimaat van het stedelijk milieu. ideeën hierover zijn reeds tot stand gekomen in Azië, waar de milieuproblematiek nieuwe vormen van bouwen initieert. Smart- en Green citys zijn hiervoor een oplossing.

Ook de architectuur van de binnenstad verdient opnieuw aandacht. Veel architectuur die in de periode van de wederopbouw is gerealiseerd is niet meer functioneel. De Stichting Wederopbouw richt haar aandacht momenteel op de Hermanus Boexstraat en de Demer. Het erfgoed van Eindhoven staat opnieuw weer in de aandacht bij overheid en ook bij particulieren. Monumentbescherming is daarbij een waardevolle kracht naast de erfgoedstichtingen in Eindhoven, met name de Van Abbe Stichting en de Stichting Bescherming Wederopbouwerfgoed Eindhoven.

Langzaam ontstaat wereldwijd het besef en de urgentie om deze problemen anders en gemeenschappelijk aan te pakken. Kan de mentaliteit van de wederopbouwperiode helpen bij wat ons te doen staat? De Stichting Bescherming Wederopbouwerfgoed Eindhoven geeft hierover verdere informatie in de publicatie Wederopbouw Eindhoven, centrum en woonwijken.

De Stichting Eindhoven in Beeld, Erfgoedhuis Eindhoven, de gemeente Eindhoven en Architectuurcentrum Eindhoven verleenden hieraan medewerking.