In de Salon: Helmie Brugman
Vrienden Van Abbemuseum

In de Salon: Helmie Brugman

over vorm, vervorming en de kwetsbaarheid
22/05/2017

De geschiedenis van een mens is zijn karakter, (Goethe)

Ik moest steeds meer denken aan deze gedachte van Goethe tijdens het verhaal dat Helmie Brugman in de Salon vertelt. Herinneringen aan haar jeugd in Venlo, haar bijzondere oom Ferd die zowel als kunstenaar, maar ook als Christusfiguur tijdens de Passiespelen in Tegelen haar leven en denken zal beïnvloeden. Haar katholieke jeugd met herinneringen aan het kloosterdorp Steyl met het Missiemuseum en de roze nonnen die in eeuwige aanbidding hun leven vervolmaken. De kleur en de gloed van de gebrandschilderde ramen in de kloosterkerken. De reis als kind naar Rome waar ze overweldigd werd door de beelden van de stad. Het is Rome, de stad waar zij op voorspraak van haar priesteroom de paus mocht ontmoeten, waar ze in de Thermen van Caracalla de Aïda van Verdi onderging, de emotie van de Sixtijnse Kapel, en ten slotte nog steeds het onuitwisbare beeld van de Pietà van Michelangelo. Maar ook de priesteroom die de moed had de kerk te verlaten. En nogmaals het beeld dat alles wat voor haar belangrijk is samenvat: de Pietà van Michelangelo. Dit beeld van de moeder die vol smart het lichaam van haar dode kind draagt maakt nog immer een onvergetelijke indruk. Dit beeld bevat alles voor haar wat het leven en de voleinding daarvan waardevol maakt: de liefde, het lijden en het leven. De aanslag op de Pietà in 1973 onderstreept voor haar nogmaals de kwetsbaarheid van het bestaan, een gevoel dat bij haar in de loop der jaren steeds bewuster wordt. Het is een omslag in haar leven en hoewel ze begrijpt dat een beeld emoties kan losmaken, zowel positief als negatief,  worstelt ze met de vraag hoe iemand tot deze daad kan komen, wat een mens er toe brengt om vernietiging als waarde te gebruiken.

Na haar opleiding in Tilburg gaan deze herinneringen steeds meer invloed op haar leven als kunstenares uitoefenen. Als snel verlaat zij het pad van de pure abstractie en probeert zij de voor haar essentiële beelden uit haar jeugd te vertalen in beeldend werk. De geschiedenis van de mens is zijn karakter, zei Goethe. Bij haar is de geschiedenis de bron waaruit ze artistiek kan putten. Deze beelden uit haar jeugd zijn voor haar zo waardevol dat ze de oorsprong zijn van haar gevoelens van kwetsbaarheid en liefde die al haar herinneringen een kleur geven. Zo kan de Pietà voor haar een archetypisch beeld zijn dat inhoudelijk alles vertelt wat haar bezig houdt.

Het beeld van de lijdende moeder wordt steeds prominenter in haar werk naast lineaire mensfiguren die een de vorm van een netwerk aannemen, waarmee ze wil aantonen dat het individu deel uitmaakt van een groep. Want je bent nooit alleen. De aanleiding is de vorm van de verrijzende Christus, zoals zij die in andere beelden leert kennen. De Christusfiguur die opstijgt ten hemel, met een lichaam dat op gotische wijze gekromd de opstijgende energie symboliseert. Een energie die niet voor zichzelf wordt gebruikt, maar de samenbindende kracht toont die hij als individu voor de anderen kan betekenen.

Helmie Brugman zoekt naar materialen waarin zij haar gedachten vorm kan geven. Ze gaat werken met latex, een materiaal met een gemis aan persoonlijke identiteit, een materiaal dat zijn oppervlakte ontleent aan anderen. Ze gebruikt de vormen in samenspraak met de mal waaruit de beelden gevormd worden. Want de mal is de moeder van het beeld, zij bepaalt vorm en structuur. En daarom is de mal een essentieel onderdeel van het beeldend proces en moet ook in samenspraak getoond worden.

En dan, alweer Michelangelo.

Ze kiest nu definitief voor keramiek. Ze wil een vorm die kwetsbaarheid kan uitdrukken en vindt dat in het beeld van David. Alweer een beeld van Michelangelo. De kleine kwetsbare David die het moet opnemen tegen de reus Goliath! We kennen allen het beeld van Michelangelo in Florence. Maar dat is de zelfverzekerde David, de man die gesteund door een volmaakt lichaam het brute geweld kan weerstaan. Maar de David van Helmie Brugman moet klein zijn. Het moet een kind zijn dat zich in al zijn kwetsbaarheid toont. Het tere nog niet volwassen lichaam moet nog in al zijn breekbaarheid worden ondersteund. Door het kindfiguur in de installaties te herhalen accentueert zij al het onvolkomene. Zoals Michelangelo zijn slavenfiguren zich laat ontworstelen aan het blok, waardoor de emotie de kans krijgt zich te openbaren, zo ontworstelt dit kind zich uit de mal en uit het ondersteunend materiaal en kan het emotionele krachten vrij te maken. 

Helmie Brugman is niet het onderwerp van kwetsbaarheid maar iedereen is dat. Ze gebruikt haar persoonlijk verhaal dat ze als toeschouwer - niet als lijdend onderwerp -  heeft ervaren om het vervolgens als uitgangspunt te kunnen gebruiken tijdens het creëren van beeldend werk. Uit dit persoonlijk verhaal komen beeldassociaties naar boven waardoor ze een eigen beeldtaal ontwikkelt die te herleiden is naar haar jeugd.

Zij maakt beelden om mensen te confronteren met een installatie over de kwetsbaarheid en de maakbaarheid van ons zijn. Allen ontstaan uit dezelfde mal en toch krijgt ieder zijn eigen identiteit door het verloop van het proces, het leven. 

In de confrontatie met de toeschouwer gebruikt zij de installatie als metafoor. De materie - in dit geval klei - krijgt door de mal een menselijke verschijning, waardoor het een menselijke emotie oproept. Door het procesmatige slordige afwerking met scheuren bijvoorbeeld wil ze de maakbaarheid en de kwetsbaarheid in zijn algemeenheid ter discussie stellen. Ze wil de toeschouwer  uitdagen om met haar installaties een eigen verhaal te maken. Helmie Brugman ziet zichzelf ook als onderzoeker en toeschouwer. Ze ziet zichzelf niet als onderwerp.

In haar installaties laat Helmie Brugman haar procesmatige manier van werken zien. Het beeld staat nooit alleen. Het beeld wordt opnieuw in zijn complexiteit herhaald. Het laat de verschillende individuele krachten toe in de vormgeving. Ook vernietiging kan zo'n kracht zijn. In een installatie van haar wordt een beeld gedurende de tijd van de tentoonstelling langzaam door ex- en interne krachten afgebroken.

Ze toont tijdens haar lezing beelden van haar installatie die geselecteerd werd voor de Gyeonggi International Ceramic Biënnale 2017 waaraan zij onlangs in Zuid-Korea deelnam (22 april-9okt). Ze woonde de officiële opening bij en het tweedaags International Ceramic Symposium met als thema  'Narrative_Rewriting_ storytelling'. En storytelling impliceert wat zij pretendeert met haar kunst: vertellen over de kwetsbaarheid, het lijden, de liefde, de mens en hoe dit zichtbaar wordt door de vorm en deze te vervormen.

En Michelangelo? Daaraan is ze nu misschien ontsnapt.

Bekijk haar presentatie hier.

Bekijk hier een film over Helmie Brugman haar werk.