In de Salon: Het Nederlands Steendrukmuseum
Vrienden Van Abbemuseum

In de Salon: Het Nederlands Steendrukmuseum

Met Peter Louis Vrijdag, Lisette Almering en Bob Brands
07/09/2017

Bij niet iedereen is het bekend dat het Nederlands Steendrukmuseum bijna de buurman is van het Van Abbemuseum. En dat is jammer. Het museum, in het gebouw van het voormalige ziekenhuis van Valkenswaard in de Oranje Nassaustraat, is een bezoek waard. Vanwege de collectie, maar ook vanwege de activiteit die het museum uitstraalt en beoefent. Het museum bezit een prachtige collectie steendrukken met daarnaast een geweldig atelier waar zowel de kunstenaar als de geïnteresseerde liefhebber naar hartenlust kan werken. Steendruk is een geweldige techniek maar eist wel kennis, materiaal en apparatuur. Het Steendrukmuseum kan dat in hoge mate leveren. Ook voor de onderzoeker naar achtergronden van de steendruk is in ruime mate materiaal en kennis voorhanden. Al met al een voortreffelijke reden om hen in de Salon uit te nodigen.

Peter Louis Vrijdag, conservator en oprichter van het museum opent de avond. Als directeur en eigenaar van de Vrijdag Premium Printing heeft hij als kenner van de steendruktechniek een prachtige collectie litho's kunnen verzamelen. Zijn collectie bestrijkt de gehele periode van 1798, toen Alois Senefelder de lithografie ontwikkelde, tot aan de huidige tijd. Senefelder zocht een methode om de teksten van zijn door hem geschreven toneelstukken te kunnen vermenigvuldigen, hoewel steendruk vooral de verspreiding van afbeeldingen bevorderde. Hij ontdekte dat Solnhofener kalksteen een uitstekend materiaal was om de steendruk te beoefenen. Ook voor bladmuziek, kaarten en atlassen is deze techniek uitermate geschikt. Momenteel wordt nog steeds gebruik gemaakt van kalksteen zoals in het museum uitgebreid te zien is. Maar moderne productietechnieken maken ook gebruik van aluminium of kunststof platen. 

Al na twintig jaar na de ontdekking van de lithografische techniek zijn er overal over de hele wereld drukkerijen die dankbaar gebruik maken van deze ontwikkeling in de druktechniek en deze primair commercieel en industrieel gaan gebruiken. Het gebruik van handpersen werd snel overgenomen door grote lithografische persen, waarmee het eenvoudiger was om grote en snelle producties te maken. Als de fotografie in het productieproces zijn intrede doet is er snel een link gelegd tussen steendruk en chipsfabricage. Zo maakt onder andere ASML bij de fabricage van chips gebruik van zeer geavanceerde lithografische technieken. De L van ASML staat niet voor niets voor lithografie.

Peter Louis Vrijdag benadrukt dat de uitvinding van Senefelder een grote impact heeft gehad op de visuele communicatie. Hiervoor was het druktechnisch problematisch om informatie uit te wisselen. Na de ontdekking van het schrift, ongeveer 3000 jaar v.Chr. in het Midden-Oosten is dat probleem nog steeds niet helemaal opgelost. Door gebruik te maken van spijkerschrift, hiëroglyfen, en handmatig kopiëren kon men slechts unica vervaardigen. De techniek met losse letters die Gutenberg rond 1500 ontwikkelde was een grote verbetering. Maar via de moderne lithografische techniek was men nu in staat om snel en eenvoudig informatie in grote aantallen verspreiden. Als de chromolitho in 1837 zijn intrede doet in het productieproces, werd het mogelijk om in kleur te gaan werken.  De litho werd nu ook voor kunstenaars een interessant medium. En wanneer de fotolitho als nieuwe moderne innovatie zijn intrede doet, is de litho een volwaardig technologisch product.

De kunst- en cultuurwetenschapper Lisette Almering laat zien hoe de litho zich als een hoog kwalitatief procedé voor kunstenaars ontwikkelt. Al snel zien kunstenaars mogelijkheden om hun kunstuitingen via deze nieuwe methode bekend te maken. In 1889 kreeg Jules Chéret zijn eerste solo-expositie, waardoor de lithografie als kunstvorm werd geaccepteerd. Als in 1900 de Franse economie zich hersteld heeft na de Frans-Duitse Oorlog is Parijs weer een stad met een bruisend artistiek klimaat. Men heeft weer tijd en geld voor amusement en kunstenaars ontdekken dat affiches via de techniek van de litho gemakkelijk en snel gemaakt kunnen worden. Niet alleen het theater, maar ook ijsbanen, circussen, salons, wereldtentoonstellingen en boeken maken dankbaar gebruik van de mogelijkheid die de steendruk hen biedt. Grote kunstenaars als Toulouse de Lautrec en Louis Chéret zijn beroemde ontwerpers van affiches. Jules Chéret wordt wel de vader van de lithografie genoemd. Als hij de chromolitho in 1889 introduceert tijdens de Wereldtentoonstelling, ontdekt men dat de litho meer kan zijn dan toegepaste kunst. Kunstenaars zien de litho als een nieuw medium en nu wordt de techniek en de artistieke mogelijkheid snel verder ontwikkeld en door verzamelaars ontdekt. Collectioneurs bezoeken elkaars kabinetten en verhogen op die manier het aanzien van de nieuwe kunstvorm. Dan wordt de litho van een eenvoudig ambachtelijk communicatiemiddel een elitair kunstzinnig product. 

De litho laat het tijdsbeeld zien met de dames van toen, kleurrijk, met smalle taille, vol beweging en drama. Er verschijnen litho's zonder tekst waardoor men het gebied van de affiche langzaam verlaat en tot een eigen unieke kunstvorm komt, waarin men de invloed van de zojuist ontdekte Japanse houtdrukken kan zien.

Een belangrijk kunstenaar die de lithografie als volwaardige kunstvorm presenteerde is Toulouse Lautrec. Hij verkeerde veel in kringen rond het theater en laat de theaterwereld met als zijn bohemiens en artiesten op een indrukwekkende wijze zien. Wie kent niet de affiche van Aristide Bruant, de cabarettier die berucht en beroemd werd door zijn scheldkanonnades naar het publiek. De danseres Loie Fuller met haar magische dans in de Folies-Bergères? En Jane Avril en de prenten van de Moulin-Rouges?

In Nederland zijn vooral kunstenaars als Escher en Toorop van belang. Hun lithografieën tonen naast hun hoge artistieke kwaliteit, de uiterste mogelijkheden van die tijd van de steendruk.

Het Nederlands Steendrukmuseum laat in zijn collectie de bezoeker kennis maken met al deze verschillende facetten van de litho. Zowel kunsthistorisch als technisch is het museum in staat de bezoeker alle facetten van de steendruktechniek te laten zien. Van Toulouse Lautrec en zijn prenten en affiches tot de geavanceerde technologie van ASML.

Een causerie over steendruk is zeker een eyeopener, maar een demonstratie van de techniek maakt veel duidelijk. De salonavond werd afgesloten met een demonstratie van de steendruktechniek. Bob Brands, een medewerker van het museum, demonstreerde op een kleine handpers vol verve hoe een afbeelding via de steendruk gemaakt wordt. Natuurlijk werd het een afbeelding van een valk! Het kan niet anders. Het museum staat niet voor niets in Valkenswaard! 

We hebben het jaar van de Salon van de Vrienden weer kunnen openen met een mooie en inspirerende avond. Het was druk en er werd gedrukt! Wat wil men nog meer.

Meer informatie over het Nederlands Steendrukmuseum
Bekijk de presentatie van donderdag 7 september

Piet van Bragt