In de Salon: Paul van Capelleveen
Vrienden Van Abbemuseum

In de Salon: Paul van Capelleveen

over de Collectie Koopman, over boeken en kunst
16/01/2018

In de bibliotheek van het museum ligt een schat verborgen. Lezers van het Journaal, het kwartaalblad van de Vrienden, weten dat al. In een aantal afleveringen van het Journaal is aandacht geschonken aan de collectie kunstenaarsboeken die het museum in bezit heeft. De komst van Paul van Capelleveen in de Salon van de Vrienden is een extra stimulans om dit bezit op de juiste wijze te gaan koesteren. De plannen om naar aanleiding van de collectie nieuwe kunstenaarsboeken te gaan ontwerpen, is een van vele de mogelijkheden die voor ons liggen. Want er valt hier veel te doen en te ontdekken!

Paul van Capelleveen is conservator in de Koninklijke Bibliotheek in Den Haag. Hij is het aanspreekpunt voor Boekkunst en geïllustreerde werken en moderne gedrukte boeken vanaf 1801. Hij houdt zich naast boekhandelcatalogi  ook bezig met de werken van Boutens, Brusse, Couperus en speciale exil-uitgaven. Maar voor ons is van belang dat hij de collectie Koopman beheert. Deze collectie bevat een kostbare schat aan Franse literaire werken en kunstenaarsboeken. Onlangs verscheen van zijn hand hierover een boek over de Franse kunstenaarsboeken na 2000, Artist & Others, waarin het werk van Franse kunstenaars of aan Frankrijk gelieerde kunstenaars besproken en getoond wordt.

Paul van Capelleveen beheert de Collectie Koopman. Louis Koopman (18887-1968) was Amsterdammer van geboorte. Hij ontving zijn opleiding tot elektrotechnisch ingenieur in Duitsland. Na een periode bij AEG richtte hij een maatschappij op die gespecialiseerd was in medische technologie. Het bedrijf was gevestigd op een prestigieuze plaats op het Rokin in Amsterdam.  In de veertiger jaren haalde hij nog een academische titel in wis- en natuurkunde en promoveerde op het onderwerp medische fysica. Naast zijn werk had hij een fascinatie voor cultuur en kunst. Bij zijn bezoeken aan de Alliance Française in Den Haag ontmoette hij Anny Antoine.  Zij was docente en gaf voornamelijk privélessen in Franse conversatie aan jonge dames. De Franse taal was toen in de betere kringen in Den Haag een belangrijk onderdeel van het dagelijkse leven. Anny Antoine was een groot liefhebber van de Franse literatuur en ze verzamelde werken van belangrijke Franse schrijvers. Haar collectie bevatte 600 gebonden exemplaren

Koopman adviseerde haar bij het verzamelen van contemporaine literatuur en drukken. Opmerkelijk was hierin dat zij beiden zich ten doel stelden om van een geliefde schrijver steeds het complete oeuvre te verwerven. In 1931 traden zij in het huwelijk, een huwelijk dat twee jaar later op tragische wijze eindigde, doordat zij bij een wandeling viel en door een tram werd doodgereden.

Na haar dood besloot Koopman haar collectie toe te voegen aan zijn eigen collectie. In 1935 bestond die al uit 1500 boeken. Behalve de boeken van zijn door hem bewonderde auteurs, verzamelde hij ook brieven,geïllustreerde edities,  portretten, manuscripten en drukproeven met correcties. Al vanaf het begin had Koopman contact met de Koninklijke Bibliotheek. De onrust die door de Tweede wereldoorlog veroorzaakt werd was voor hem de reden om zijn collectie zo snel mogelijk aan de KB over te dragen.  Na de oorlog bouwde hij zijn verzameling verder uit en hij schreef een boek over zijn geliefde Anny Antoine, waarin hij hun leven met al hun literaire discussies zo goed mogelijk documenteerde. Louis Koopman stierf op 3 november 1968 in Amsterdam. Hij werd 81 jaar oud.

In de loop van de tijd na de dood van Koopman, veranderde de focus van het verzamelbeleid van de KB. Naast belangrijke boeken werd nu ook aandacht geschonken aan  typografische en kunstzinnige facetten van het boek. Het verzamelen van traditionele boeken uit de hoogtijdagen van de veertiger jaren raakte op de achtergrond. Nieuwe boekvormen zoals kunstenaarsboeken, nieuwe typografische ontwerpen en werken van avant-garde kunstenaars uit onder andere het Dadaïsme, het Constructivisme en Fluxus oefenden hun invloed uit op het moderne Franse kunstenaarsboek. Testamentair was wel vastgelegd dat de focus gericht moet zijn op het Franse boek. Maar dat moet ruim worden opgevat, zodat onder andere ook boeken van kunstenaars uit Marokko en Argentinië in de collectie zijn opgenomen.

Een grote collectie vertoont vele gezichten. Het is van belang dat op een structurele wijze met de verzameling moet worden omgegaan. Men koos in de KB voor een viertal uitgangspunten.

Uitgangspunt 1: Drukkers werken met kunstenaars. Er is een sterke vorm van samenwerking tussen hen. Ze werken samen in dezelfde ruimte, zij zijn verenigd in een kunstenaarscoöperatie waarin drukkers voor enkele kunstenaars jarenlang boeken drukken en waar kunstenaars in hun studio is staat zijn te experimenteren.

Uitgangspunt 2: Kunstenaars / drukkers. De kunstenaar drukt zelf zijn boeken, en de drukker is de kunstenaar. Soms heeft de kunstenaar zelf een drukkerij en een galerie. En er zijn kunstenaars die zelf drukken en inbinden.

Uitgangspunt 3: Creatieve uitgevers. Uitgevers en kunstenaars werken als ontwerpers en netwerkers. Uitgevers die boeken publiceren van contemporaine auteurs en kunstenaars. Boekbinders die regelmatig uitgever worden en boekbinders die hun eigen boeken ontwerpen en zowel uitgever en kunstenaar zijn die hun eigen boeken publiceren.

Uitgangspunt 4: Kunstenaars en vele anderen. Kunstenaard die met verschillende experts werken, met kunstenaars met handgeschreven boeken, kunstenaars die voor verschillende uitgevers werken. En alle andere verdere combinaties die uiteindelijk tot een kunstwerk leiden.

Het hiervoor genoemde boek Artists & Others maakt gebruik van deze indeling en toont het werk van kunstenaars, uitgevers en boekbinders in al zijn gradaties.  Het is jammer dat vanwege beeldrecht beperkingen in de context  van dit verhaal geen werken van kunstenaars getoond kunnen worden. De PowerPoint presentatie die Paul van Capelleveen tijdens de Salonavond gebruikte, mag dan ook hier niet getoond worden. Maar als u toch geïnteresseerd bent in het Franse kunstenaarsboek, dan kunt u via een mailtje de PowerPoint toegestuurd krijgen.

Piet van Bragt