In de Salon: Raymond van Ee
Vrienden Van Abbemuseum

In de Salon: Raymond van Ee

visuele illusies zijn een venster op het brein
13/11/2018

In de Salon proberen wij gasten uit te nodigen die op een bijzondere wijze naar kunst willen kijken. Óf vanuit een bijzonder gezichtspunt, zoals een andere discipline die men niet direct in verband brengt met kunst, óf vanuit een kritische houding.  Kunst is een gegeven dat midden in het leven staat. Kunst bestaat niet als een uitzonderlijke entiteit, maar ontvangt vanuit maatschappij en psychische en fysische persoonlijkheid impulsen waardoor het een bijdrage kan leveren aan een wereld waarin wij leven. Het van Abbemuseum positioneert zich ook vanuit deze gedachtegang in en wil zo op haar manier impulsen leveren aan kunst en wereld.

Raymond van Ee past onverwacht wonderwel in de filosofie van het museum en de Salon. Hoewel de discipline ogenschijnlijk waarin hij werkzaam is nauwelijks directe raakvlakken met kunst heeft, blijkt dat ook zijn wetenschappelijk terrein van onderzoek toch nauwe banden met het beschouwen van kunst kan aanknopen.

Over een dwarse instelling gesproken, als we de loopbaan van Raymond van Ee in ogenschouw nemen, dan blijkt daaruit een originele stellingname ten opzichte van zijn professionele carrière. Hij studeerde sterrenkunde en wiskunde in  Harvard en het MIT in Boston, maar besloot zijn studierichting na zijn afstuderen resoluut van richting te veranderen. Wil je in het kosmisch onderzoeksgebied echt iets bereiken, dacht hij, dan is genialiteit geen optie maar een vereiste! Dus, in feite draaide hij zijn blikveld 180 graden om en verplaatste zijn aandacht naar het brein, waar neuronen in aantal de melkwegstelsels in het ons bekende universum in getal overtreffen.

Momenteel is hij hoogleraar perceptie en cognitie aan de universiteiten van Nijmegen en Leuven en onderzoekt hij bij Philips hersenfuncties die kunnen bijdragen aan het begrijpen van de driedimensionaliteit van de wereld. Illusoire perceptie, alsmede het verschijnsel licht en de invloed op gezondheidsfactoren speelt daarin een rol. Perceptie, waarneming, waarin de functie van licht niet te vermijden valt, geeft onverwachte mogelijkheden om het element kunst hierin te betrekken. Ook voor hem, net als voor de trouwe Salon bezoeker, is dat een uitdaging.

Van belang is zijn zeer persoonlijke verhaal over de beslissing om perceptie en licht als onderzoeksobject te kiezen. Een goede vriend van hem kreeg een hersenbloeding en Raymond zag dat zijn vriend onmiddellijk afgezonderd in een donkere kamer werd gelegd. Op dat moment realiseerde hij zich dat nog niet beschadigde hersenfuncties op dat moment geen kans kregen bij een proces van mogelijk herstel. Als bij een hersenbloeding of infarct 20%van de neuronen beschadigd zijn, blijft nog altijd 80 % over die in staat zijn hersenfuncties te herstellen. Want ons brein is flexibel. Als bepaalde hersenbanen geblokkeerd zijn, zoekt het brein nieuwe wegen om zijn doel te kunnen bereiken. Licht en prikkels die de patiënt ervaart kunnen een groot deel van zijn defecten een kans op herstel geven. En eigenlijk moet men de patiënt behandelen als een baby: aaien, strelen, zachtjes toespreken, zingen en muziek laten horen. Want deze liefdevolle externe prikkels kunnen helpen om nieuwe hersenbanen te openen.

Deze ervaring bracht hem op het idee om Philips met zijn ideeën te benaderen. Philips gaf hem de kans om zijn theorieën in de praktijk te toetsen. De kern van zijn theorie is dat illusies een venster zijn op het brein. En kennis die hieruit voorkomt moet men kunnen toepassen. Zowel Philips als de universiteit zagen mogelijkheden. Opmerkelijk is dat op dat moment al contact met de kunst ontstaat. Bij zijn onderzoeken werkt hij samen met een vijftal kunstenaars. Met de Amerikaanse kunstenaar Frank Stella, die meewerkt in een onderzoeksproject over hoe ogen objecten volgen, omarmt kunst zo de wetenschap.

In een prachtige presentatie ontvouwde Raymond van Ee zijn theorie. Centraal staat dat ogen detectoren zijn die in directe verbinding staan met de pariëtale cortex in de achterzijde van ons brein. Informatie die door het oog wordt opgemerkt wordt doorgegeven aan deze cortex waar de perceptie bewust wordt. Het voorbeeld dat hij in zijn verhaal gebruikte is een schilderij van Dali. In dit schilderij zitten veel illusies verborgen die alleen door kijken met aandacht en concentratie bewust worden. Door aandachtig en geconcentreerd te kijken en hiervoor ruimschoots tijd te nemen, wordt de visuele cortex gestimuleerd en worden hersenprocessen actief geprikkeld. Uiteindelijk blijkt dat ook hiermee in het medisch circuit  vormen van revalidatie tot stand gebracht kunnen worden.

De visuele illusie is een belangrijk element in zijn theorie. Iedereen kent natuurlijk het mooie meisje dat als men even de ogen opnieuw instelt in een oude toverheks verandert. Of de hond die bij eerste beschouwing niet herkenbaar is tussen de vele andere zwarte vlekken. Na herkenning is het niet meer mogelijk de stap naar het onbekende terug te maken. Het brein wil niet toestaan dat we beide  verschillende afbeeldingen tegelijk zien. Raymond van Ee laat een masker van Einstein zien. Hij toont de zaal de holle achterzijde. Wat blijkt, ons brein accepteert die zijde niet en na enige ogenblikken blijkt het negatieve beeld te wijzigen in een positief beeld. En wat denkt u van de kamer van Ames, waar een spel met het perspectief wordt gespeeld? En de grafiek van Escher als hij water omhoog laat stromen en de eeuwig omhoog lopende trap verbeeld? Allemaal illusies die het brein stimuleren om nieuwe neuronen te vormen en te gebruiken. En dit is de kern van zijn onderzoek. Wat kunnen valse illusoire beelden doen bij de reconstructie van een brein. Kan door aandacht het principiële ietwat luie brein vormen van bewustzijn creëren en vervullen opmerkelijke gebeurtenissen daar een belangrijke rol in?

Kijk naar de film Whodunnit. U kunt deze film vinden op YouTube, maar hieronder vindt u een directe link naar de film. De film maakt duidelijk dat wij niet alles opmerken wat in ons blikveld gebeurt. Veel elementen ontsnappen aan onze aandacht. De overeenkomst met mogelijk valse getuigenverklaringen wordt in deze scene overdonderend duidelijk gemaakt.

In de medische wereld wordt al gebruik gemaakt van effecten die voortvloeien uit dit onderzoek. In het  verleden was alleen de psycholoog de aangewezen persoon om hersenfuncties zichtbaar te maken. Maar momenteel is het door scan-technieken mogelijk om direct in het brein te kijken en te zien waar activiteit door bepaalde prikkels ontstaat. In de toekomst worden technieken bruikbaar en kunnen fysische handicaps overwonnen worden. Het onderzoek is niet alleen proefondervindelijk. Uit wiskundige modellen die bij het onderzoek worden  ontwikkeld blijkt, dat perceptuele waarnemingen die met elkaar in contact komen in modellen verder kunnen worden uitgewerkt.

Tijdens het referaat van Raymond van Ee werd steeds een belangrijk kunstwerk getoond. Het getoonde werk van Salvador Dali herbergt veel facetten waarin zijn theorie zichtbaar is. De kunstenaar werkt natuurlijk vanuit een andere achtergrond. Maar in zijn referaat benadrukte de spreker het belang van aandacht en concentratie. Dan wordt duidelijk dat wil men een kunstwerk in al zijn finesses leren kennen de bekende 9 seconden die men meestal voor een kunstwerk over heeft, bij lange na niet voldoende zijn om de ware aard en inhoud te kunnen ervaren. Wat dacht u in dit verband van een tijdje rustig voor een kunstwerk te gaan zitten, bijvoorbeeld vijfenveertig minuten, om alles te zien in al zijn betekenis en verbanden en al zijn illusoire effecten?

Raymond van Ee opende ogen. Hij kon de uitermate goed gevulde zaal nieuwe betekenissen aanreiken en een stimulans bieden om op een intensere wijze met kunst om te gaan. Het is hoopvol te beseffen dat kunst en wetenschap letterlijk in het achterhoofd een coalitie kunnen sluiten waardoor ontdekt wordt dat kunst opnieuw nieuwe en hoopvolle dimensies kan ontsluiten.

Meer informatie: 

- Presentatie Raymond van Ee

- Film 'Test Your Awareness - Whodunnit'