Liesbeth Schreuder over kunstenaarsboeken
Vrienden Van Abbemuseum

Liesbeth Schreuder over kunstenaarsboeken

Kijken met je handen!
30/06/2017

Het project 'Kijken met je handen' stimuleert de mogelijkheid om kennis te maken met de enorme collectie kunstenaarsboeken in de collectie van het Van Abbemuseum. Liesbeth Schreuder vertelt over haar fascinatie voor kunst en speciaal voor de collectie van dit museum. Ze memoreert dat als je lid van de Vrienden bent men iets ook terug kan doen voor het museum. Dan wordt het vriendschap van twee kanten. Liesbeth houdt haar verhaal tijdens de Algemene Ledenvergadering van de Vrienden.

Liesbeth kent het museum al lang. In vroegere tijden toen Rudi Fuchs het directoraat bekleedde, bezocht ze bijna al zijn tentoonstellingen. Het hoogtepunt was voor haar OOGHOOGTE.

Nu, als lid van de Vrienden kan ze wat teruggeven aan het museum. Ze is lid van de redactie van het Journaal waarin ze als geschoolde kunsthistorica met heldere taal kan vertellen over alles wat haar fascineert. Een extra aspect is dat ze regelmatig in gesprek raakt met kunstenaars, ontmoetingen die haar èn veel empathie èn veel vriendschap oplevert. Ook kan zij door haar vriendschap zien wat er achter de schermen gebeurt. En dat is meer dan menige bezoeker kan bevroeden. De kennis en het enthousiasme van het team dat steeds opnieuw voor geweldige presentaties zorgt wekt bewondering.

Een van de fijnste plekken is de bibliotheek. De daar aanwezige hoeveelheid kennis is indrukwekkend. Daarbij ervaart ze steeds opnieuw de gastvrijheid en de bereidwilligheid die door het personeel van de bibliotheek wordt uitgestraald. Ze bezocht eens met een groep cursisten van haar de bibliotheek. Nu bestaan haar cursisten niet uit de gemiddelde kunstliefhebber. Haar groep heeft een verminderd visueel vermogen. Dat betekent dat een museum, dat toch ingesteld is op visualiteit, op een andere manier benaderd moet worden. Vandaar haar adagio: Kijken met je handen. Want in de bibliotheek kregen de cursisten de gelegenheid om met de handen te mogen meekijken naar boeken van kunstenaars die op die wijze op een bijzondere manier voor hen tot leven kwamen. Want het kunstenaarsboek wordt erg bijzonder als je het mag aanraken. De collectie die ze in handen kregen was niet de minste en die spitste zich voornamelijk toe op conceptuele boeken van Carl Andre, Soll LeWitt, Joseph Beuys en Dieter Roth.

Als men kunstenaarsboeken toont gebeurt dat meestal achter glas. En dat terwijl een boek er om vraagt om in de hand te worden gehouden en dat men de pagina's kan omslaan. Maar gezien de kostbaarheid van de individuele werken is dat in de meeste gevallen niet mogelijk. Meetal worden de boeken gebruikt als aanvulling op een tentoonstelling en staan ze veilig achter glas in vitrines. De vraag is nu, hoe kan men kunstenaarsboeken wel voor de bezoeker tot leven laten komen. Samen met Willem Smit, de bibliothecaris en ondergetekende, werd een project bedacht om dit dilemma op te lossen. 

Bij dit project kozen we niet voor experts, maar voor Vrienden. Zij gaan keuzes maken uit de collectie. Ieder doet dat op zijn eigen manier. Men kiest datgene waar de voorkeur naar uitgaat, dat kan inhoudelijk zijn, maar ook de vormgeving kan een motief zijn. Uiteindelijk moeten deze keuzes en de wijze waarop dat verantwoord wordt, leiden tot een nieuw kunstenaarsboek. Men denkt na om een kunstenaar de opdracht te geven om vanuit de empathie van de Vrienden een nieuw kunstenaarsboek te creëren. Dat hele project kan dan later of mogelijk tijdens de activiteit een aanleiding zijn om een tentoonstelling te organiseren. Natuurlijk past dit uitstekend in de nieuwe collectiepresentatie van The Making of Modern Art. Want hier wordt inderdaad moderne kunst gemaakt.

De kunstenaarsboeken van het museum worden bewaard in de kluis van de bibliotheek. Stelt u zich daar niet een kleine stalen ruimte voor. Integendeel, de kluis is een enorme ruimte met daarin alle monografieën van kunstenaars en het totale tentoonstellings- en museumarchief. Deze ruimte kan alleen door gekwalificeerd personeel betreden worden. In deze geklimatiseerde ruimte worden de collectie kunstenaarsboeken ook bewaard.

De vraag dringt zich op hoe een kunstenaarsboek te definiëren. Dat is niet zo eenvoudig, omdat het concept boek zoals we dat kennen, hier op allerlei manieren ontweken wordt. Natuurlijk zien veel kunstenaarsboeken er inderdaad als boek uit, maar het kan ook een doos met materiaal zijn, of een totaal onverwachte andere vorm. Verschillende experts hanteren allen verschillende criteria. De kwantiteit is groot, maar de kwaliteit is zeer groot en bijzonder. Er is een schat verborgen in de bibliotheek en niemand weet dat eigenlijk!

Een mooi voorbeeld is The Perfect Book uit 1983 van James Lee Byars. Nu is Byars een zeer bijzondere kunstenaar. Een kunstenaar die bijzondere projecten lanceerde, waaronder dit boek. In dit dikke boek, gemaakt van bijzonder papier, zijn slechts enkele pagina's bedrukt met tekst met toevoeging van de kunstenaar in rode inkt. Men moet bladeren om de tekst de kunnen vinden. Dit boek is eigenlijk een vormgegeven filosofie van de perfectie. Hij die dit boek bezit en hanteert zal merken dat het bijna een meditatieve handeling is als men de pagina's zal omslaan.

Een bijzondere kunstenaar is de onlangs overleden kunstenaar Stanley Brouwn. Brouwn maakt boeken die allen zijn gebaseerd op maatvoering. Een van de kenmerken van zijn kunst is dat alleen het directe kunstwerk getoond mag worden. Hij was bijzonder fel op reproductie in welke vorm dan ook. Hij wil dat het kunstwerk moet leven en dat kan alleen als je het in je handen houdt.

Enkele kleine schatten zijn boeken van Bas Jan Adler, Ger van Elk en William Leavitt. Aanvankelijk waren dit eenvoudige en goedkope boeken. Maar door hun inhoudelijke kwaliteit en hun klein oplage zijn ze zeer kostbaar geworden. Ook boeken van de Amerikaanse kunstenaar Carl Andre kan men hiertoe rekenen. Veel werken zijn getypt op een schrijfmachine, op eenvoudig en goedkoop papier en in kleine oplage gemaakt. Meestal kreeg men deze werken als bijvangst bij een tentoonstelling van zijn sculpturale werken.

De Nederlandse ontwerpster Irma Boom maakt boeken in opdracht. Een mooi voorbeeld is haar Gele Boek. Joseph Beuys vervaardigde dozen met inhoud en Broodthaers realiseerde een boek naar aanleiding van de gedichten van Mallarmé. Christian Boltanski presenteert een speurtocht naar de vergeten inwoners van een huis in Berlijn. Acht archiefmappen actualiseren die speurtocht. En  het boek lijkt op dat wat het is: een dossier.

Liesbeth Schreuder presenteerde tijdens haar verhaal het kunstenaarsboek als een tastbaar maar verborgen geschenk, een geschenk dat het verdient om aan den volke getoond te worden.

Bekijk hier de presentatie