De mensen achter het museum #5. Shafiq Omar

Wat is hun achtergrond? Wat betekent kunst voor hen? En wat fascineert ze? In deze rubriek ontmoet je de medewerkers van het Van Abbemuseum. Als vijfde in de reeks: Shafiq Omar. Sinds 2011 organiseert hij het Nieuwkomers event, een dag met rondleidingen, muziek en creativiteit.

Een kleine dertig jaar geleden was de in Afghanistan geboren Shafiq Omar zelf een nieuwkomer. Inmiddels werkt hij al ruim twintig jaar bij het Van Abbemuseum waar hij in 2011 het Nieuwkomers event initieerde. Deze dag vol kunst en cultuur brengt mensen samen die hun thuisland hebben verlaten en nu in Eindhoven en omgeving wonen. Shafiq: “Velen hebben een zware tijd achter de rug. Op deze dag in het Van Abbemuseum zie ik ze als een bloem opbloeien.”

Van dichter naar schilder

“In 1998, onder het eerste Talibanbewind in Afghanistan, ben ik naar Nederland gekomen. Hier kwam ik in een azc in Helmond terecht. In mijn thuisland was ik dichter, ik schreef in het Pasjtoe en het Dari. Maar eenmaal hier, sprak vrijwel niemand die talen. Ik zat tussen twee culturen in: in Noord-Brabant was ik een Afghaan, in Centraal-Azië een Nederlander. Uiteindelijk beschouwde ik mezelf als geen van beide, maar als ‘aardenaar’, als mens. En mensen zijn sinds we ons kunnen herinneren op de vlucht geweest. Ik heb mijn poëzie achter me gelaten en begon met schilderen.”

Naar het museum

“In het azc ontwikkelde ik mij verder als schilder, ik volgde er ook een opleiding voor. In mijn schilderijen kan ik dichtkunst symbolisch laten zien zodat iedereen het kan verstaan. Ook was ik erg geïnteresseerd in musea. Maar de uitjes van het azc gingen naar attractieparken of de zee. Zelf een museumticket betalen kon ik toen niet. Gelukkig tipte iemand mij op het Van Gogh Village in Nuenen, waar ik destijds gratis heen kon. Ik vond het geweldig. Ik was dan ook heel blij dat ik na het afronden van mijn inburgeringscursus in 2003 als stagiaire bij het Van Abbemuseum aan de slag kon.”

Nieuwkomers event

“Daar kreeg ik de ruimte om eigen projecten te initiëren, zoals het Project Afghanistan dat een brug slaat tussen het Van Abbemuseum en Afghaanse kunstenaars. Na de machtsovername door de Taliban in 2021 hebben we honderden kunstenaars en hun families uit Afghanistan helpen evacueren. In 2011 ontstond uit dit project het idee voor het Nieuwkomers event. Deze activiteit biedt mensen van diverse achtergronden de kans om kennis maken met kunst en geeft tegelijk het museum meer kleur. Het zijn mensen met een vluchtelingenachtergrond, ze hebben vaak traumatische dingen meegemaakt. Sommigen zijn nog nooit in een museum geweest en zien voor het eerst in hun leven een Picasso. Dat is heel bijzonder om mogelijk te maken.”

Programma

“Inmiddels is het Nieuwkomersevent al vijftien jaar lang een dag waarop nieuwkomers in Eindhoven en omgeving met hun gezin gratis kunnen genieten van kunst. Het programma begint altijd met een welkomstwoord van mij. Vervolgens nemen de rondleiders de deelnemers en hun taalmaatjes mee op een tour door de tentoonstellingen. Daarna gaan ze in een workshop zelf creatief aan de slag. Een hoogtepunt van het programma zijn de liedjes die het Van Abbe koor zingt. Zij hebben namelijk ook Arabische, Koerdische, Chinese en Oekraïense liederen in hun repertoire opgenomen. Als deelnemers de taal en melodie uit hun thuisland horen, maakt dat altijd veel los, tot tranen toe.”

Bijzondere hereniging

“Een heel bijzonder moment dat me altijd is bijgebleven, gebeurde tijdens een Nieuwkomersevent zo’n tien jaar geleden. Ik had twee azc’s uitgenodigd, er waren ongeveer 120 deelnemers. Tijdens de rondleiding stond ik midden een museumzaal tussen de kunstwerken toen er opeens commotie ontstond. Ik zag twee Syrische mannen, ieder bewoner van één van de azc’s, elkaar onder luid geroep in de armen vallen. Het waren jeugdvrienden, ze waren altijd van kinds af aan samen geweest, tot de oorlog hen scheidde. Ze dachten elk dat de ander dood was. Tot ze elkaar dus in het Van Abbemuseum weer ontmoeten. Ik ben er trots op dat een evenement zo’n grote impact kan hebben.”

Glimlach

“Het Nieuwkomer event is heel belangrijk voor me. Het is een dag waarop ik een glimlach op de gezichten van moeders, vaders en kinderen kan toveren. Ik noem het een universum van vruchten: het levert enorm veel op. Voor de deelnemers, maar ook voor het museum. We hebben duizenden mensen met honderden nationaliteiten mogen ontvangen. Als ik terugkijk naar toen ik in de jaren 90 zelf in Nederland aankwam, had ik graag een evenement als dit gehad. Een evenement om mensen te ontmoeten, van kunst te genieten en een nieuwe start te maken.”

Shafiq's favorieten

Favoriete werk in de collectiepresentatie

"Dat is de installatie The Living Room van Sandi Hilal, zelf noem ik het de Theekamer. Hierin zijn bezoekers niet alleen toeschouwers, maar worden onderdeel van het geheel. Onder het genot van een kopje thee delen ze verhalen over verschillende, soms onbekende culturen. Alles mag: praten, luisteren, verdiepen, nieuwe mensen ontmoeten. Een vorm van verbinding die je niet snel vergeet."

Favoriete Van Abbemuseum tentoonstelling

"De tentoonstelling Be(com)ing Dutch (2007), met thematieken als identiteit, migratie en het moeten aanpassen aan een nieuwe omgeving, voelde als een weerspiegeling van mijn eigen ervaringen. Het liet op een confronterende manier zien hoe onze samenleving vaak vraagt om jezelf te hervormen tot iets anders dan wat je oorspronkelijk bent."

Favoriete plek in het museum

"Vanaf de gang op de tweede etage heb je een prachtig uitzicht op de grote wandtekening van Dan Perjovschi. Met slechts een zwarte stift op een witte wand geeft hij op een grappige, scherpe en soms pijnlijke manier commentaar op zowel de wereldpolitiek als het dagelijks leven. Een voorbeeld van een kunstenaar die zijn werk inzet als spiegel voor de samenleving."

Tip: museum dat je bezocht moet hebben

"In het Louvre is natuurlijk de Mona Lisa een hoogtepunt, maar het museum is ook een voorbeeld van de vele kunstwerken die tijdens de Franse kolonisering zijn geroofd. Deze werken zouden eigenlijk terug moeten naar hun oorspronkelijke landen en plekken, waar ze historisch en cultureel thuishoren."